Informacja przestrzenna o zabytkach w Polsce
Dane przestrzenne związane z ochroną dziedzictwa kulturowego odgrywają kluczową rolę w planowaniu przestrzennym i ochronie zabytków. Pomagają też w codziennej pracy urbanistów, architektów, konserwatorów zabytków i specjalistów GIS.
Jednym z istotnych źródeł takich danych w Polsce jest Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) – narodowa instytucja kultury podległa Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jej misją jest tworzenie podstaw dla zrównoważonej ochrony dziedzictwa poprzez gromadzenie i upowszechnianie wiedzy o zabytkach, wyznaczanie standardów ich ochrony i konserwacji oraz kształtowanie świadomości społecznej w celu zachowania dziedzictwa kulturowego Polski dla przyszłych pokoleń.
W tym artykule przybliżę, jakie dane przestrzenne udostępnia NID, do czego można je wykorzystać oraz – co równie ważne – w jaki sposób je pobierać.
Pobieranie danych na Portalu mapowym NID
Dane wektorowe dla zabytków nieruchomych i archeologicznych wpisanych do rejestru zabytków oraz ujętych w krajowej ewidencji zabytków można pobrać bezpłatnie i do dowolnego wykorzystania za pośrednictwem Portalu mapowego NID.
W celu pobrania danych należy w oknie warstw zaznaczyć warstwę Dane do pobrania. Domyślnie warstwa staje się aktywna od skali 1:1 000 000.
W kolejnym kroku w menu Narzędzia należy wybrać ikonę Właściwości obiektu i „kliknąć” w obszar jednostki ewidencyjnej. NID podzielił swój zbiór na 3 221 obszarów, na które gminy dzielą swoje części miejskie i wiejskie. Stąd możemy pobrać dane.
Na stronie pojawi się okno właściwości obiektu, z poziomu którego można pobrać dane.
Dane dla całej Polski
Tego niestety nie można pobrać wprost w postaci danych przestrzennych. Trzeba niestety przeklikać każdą jednostkę ewidencyjną. Można też skorzystać z plików, które przygotowałem w dniu 24 lipca 2025 r. Obejmują one komplet danych o zabytkach dla całej Polski w postaci plików GeoParquet podzielonych na typy geometrii: punkty, linie, poligony:
- Rejestr – Zabytki Nieruchome
- Rejestr – Zabytki Archeologiczne
- Ewidencja – Zabytki Nieruchome
- Ewidencja – Zabytki Archeologiczne
Jeśli uważasz, że dane w formacie GeoParquet nie są dla Ciebie, tu jest dodatkowo komplet danych o zabytkach dla całej Polski w postaci plików GeoPackage w podziale jak powyżej.
Dane wektorowe przez WFS
W przypadku Pomników Historii oraz obiektów z Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO, dane można pobrać za pomocą dedykowanych usług WFS:
Dane tabelaryczne
Narodowy instytut dziedzictwa udostępnia też dane w postaci tabel (niestety bez geometrii). Pełny wykaz danych udostępnianych przez NID na portalu Otwarte Dane obejmuje na dzień dzisiejszy 11 zbiorów i 24 bazy danych.